• De verbintenis met Antwerpen, via Gilbert en de straatnamen in de nieuwe woonwijk, blijkt minder dan lange tijd gedacht.

    Gemeente Veenendaal

'Stichter van Veenendaal' was nooit in Veenendaal

VEENENDAAL Het is een behoorlijke teleurstelling voor de enthousiaste medewerkers van de Stichting Gilbertjaar 2019. De Antwerpse ondernemer is in de zestiende eeuw niet in deze contreien geweest en hij is dus ook niet de veronderstelde stichter van Veenendaal. Maar goed, het Gilbertjaar is inmiddels begonnen, er is van alles in voorbereiding en van verschillende kanten is budget toegezegd.

Gerard van Wijk

Voor de 'onthulling' van de rol van Gilbert is het etablissement De Plantage aan de Markt aardig volgelopen. Het is tevens de eerste bijeenkomst in het nieuwe jaar van het Cultureel Café. De werkgroep geschiedenis van de stichting is er de afgelopen twee jaar flink tegen aan gegaan. De onderste steen moest boven komen: was Gilbert nu wel of niet de stichter van Veenendaal en is hij ten tijde van de ontginning van het veen wel eens in ´t Veen geweest?

Met name het echtpaar Adri en Corrie van Silfhout heeft er de nodige uren inzitten om in vele archieven vele oude handschriften te onderzoeken en te vertalen. Meer dan 2300 uur. Het resultaat mag er zijn en oogst een welverdiend applaus.

UTRECHTSE ONDERNEMERS Wat blijkt? Historici hebben gemakshalve de 'feiten' van voorgangers overgenomen, zonder gedegen onderzoek te doen. Zo ontstond de stellige gedachte dat Gilbert, de ondernemende Vlaming die de turf in zijn geboortestad nodig had, Veenendaal heeft 'uitgevonden'. Maar uit het eerste serieuze onderzoek na al die eeuwen is het volgens voorzitter Jaap Pilon van de werkgroep aannemelijker dat we drie Utrechtse ondernemers als de stichters van Veenendaal zouden mogen zien: Johan van Culemborg, Jan van Kuijck en Frans van Nijenrode. En wellicht is een eenvoudige landbouwer die in 't veen een optrekje ging bewonen, de echte stichter van Veenendaal, wie zal het zeggen.

Ook het verhaal dat driehonderd Vlamingen, gestuurd door Gilbert, hebben bijgedragen tot het ontstaan van Veenendaal is nergens in de archieven terug te vinden. De naam van Gilbert komt in 1862 voor het eerst boven de veengrond, genoemd door J.H. van Lennep.

Daarna vertelt in 1920 T.C. Hootsen hetzelfde verhaal en in 1949 komt de overigens in aanzien staande 'bovenmeester' J.G. Thoomes ook niet verder dan wat er al aan historie is zonder verder onderzoek te doen. Terwijl het Veenraadschapsarchief zich toch bevindt het gemeentearchief van Veenendaal. Zo ontstaat de mythe.

STENEN Gilbert liet zich bij bijeenkomsten vertegenwoordigen door een zaakgelastigde. Hij liet ook de Schoonebeckse Grift graven, vanuit Renswoude richting Amersfoort. Wellicht is hij in 1553 bij de ruïne Ter Horst in Rhenen geweest, waar hij stenen kocht voor de bouw van woningen in Antwerpen. Maar daarvan is ook niets terug te vinden. Zo houdt Pilon de deur nog op een kiertje, maar de schare liefhebbers in De Plantage weet inmiddels wel beter.