• Aart Aalbers

'Meer recht doen aan historisch onderzoek'

VEENENDAAL Het feestje dat Veenendaal en Antwerpen (half miljoen inwoners) van plan zijn te geven in 2019 bij de herdenking van de vijfhonderdste geboortedag van Gilbert van Schoonbeke, moet zeker door gaan. Het is een mooi initiatief van het Stadslab Veenendaal. Maar historici willen wel in gesprek met het Stadslab in een poging het feest breder te trekken. 

Gerard van Wijk

Omdat Gilbert van Schoonbeke, in zijn korte leven (1519-1556) een gevierd ondernemer en waagmeester, niet echt kan worden beschouwd als de stichter van Veenendaal. Hij was één van de vele tientallen verveners en er zijn er onder hen die volgens historici belangrijker waren voor de geboorte van Veenendaal. Maar als uithangbord voor een feestje is de connectie met de Belgische havenstad natuurlijk relevanter dan die met bijvoorbeeld Utrecht, waar de meeste verveners in de zestiende eeuw vandaan kwamen.

ONMISBAAR ,,Van Schoonbeke had overal veenterreinen. Hij had steenbakkerijen en om aan de behoefte aan brandstof te voorzien kreeg hij vergunning voor het afgraven van veen en het winnen van turf", zegt Roelof Bisschop (oud-raadslid in Veenendaal, Tweede Kamerlid voor de SGP, historicus). Van Schoonbeke was een ondernemende koopman die hoogstpersoonlijk zorgde voor een aanzienlijke ontwikkeling van Antwerpen. Bisschop ziet in het jubileumjaar een mooie kans om ,,meer recht te doen aan historisch onderzoek." Hij verwijst naar het proefschrift van Taeke Stol. ,,Onmisbaar voor een evenwichtige aanpak van de feestelijkheden."

VERVENING Gepromoveerd historisch geograaf Stol verdiepte zich in de commerciële vervening in de Gelderse Vallei. Hij noemt onder andere De Utrechtse notabelen Cuijck en Foeyts als belangrijke verveners, maar er zijn er veel meer. In 1546 kregen Utrechtse ondernemers van de bisschop octrooi om de vervening ter hand te nemen. Het jaar 1653 markeert het einde van de grootschalige vervening in dit gebied. ,,Als gevolg van de turfwinning had het veenpakket in de Gelderse Vallei zijn bufferfunctie en waterscheiding tussen het noordelijk en zuidelijk gedeelte verloren. Er ontstonden grote waterstaatkundige problemen, mede aanleiding tot de overstroming in de hele vallei in 1651." Het zou historici niet verbazen als Van Schoonbeke nooit in wat later Veenendaal is gaan heten is geweest, maar daar is geen bewijs van.

GRONDSLAG Volgens Jaap Pilon (oud-wethouder en docent CLV, nu stadsgids) waren er uiteindelijk ruim vijftig veengenoten ,,die gezamenlijk de grondslag hebben gelegd voor het 'bedrijf' Veenendaal, met hun Veenraadschap. De verlenging van het octrooi om turf te mogen exploiteren door keizer Karel V aan diezelfde veengenoten in 1546, is de daadwerkelijke stichting van het dorp Veenendaal. Gilbert van Schoonbeke kwam pas drie jaar later, in 1549, en verbond zijn (later zo genoemde) Schoonbeker Grift met de reeds in 1471 gegraven Bisschop Davidsgrift. Gilbert was slechts één van de veengenoten." Van Schoonbeke was een gunsteling van Karel V en is meer bekend geworden dan andere veengenoten. Ach, een feestje is nooit weg.